Wat NAVO en Al Qaida gemeen hebben
Bram Janssen - 27/01/2010 - 14:17Een professor als mensenrechtenactivist. Ontmoet Andrew Clapham, schrijver en directeur en hoogleraar Internationaal Recht en Mensenrechten op de Universiteit in Genève. In zijn boeken uit hij kritiek op de NAVO, privélegers en hulporganisaties. “De VN moet eindelijk eens om te tafel gaan zitten met rebellen.” Gepubliceerd in Your Rights
Mensenrechtenraad, prima. Internationaal Gerechtshof, goede zaak. Veiligheidsraad, nuttig. Organen die de wereld veilig moeten houden. De vrede bewaren. Maar op het wereldtoneel lijkt één groep onaantastbaar tussen de wetten van het internationale recht te fungeren. Non-state actors, noemt Andrew Clapham ze. Partijen die steeds meer macht krijgen. Clapham waarschuwt ons voor de gevolgen van deze non-state actors.
Ziet u uzelf als mensenrechtenactivist?
Ja, ik draag die naam met trots.
U bent een professor. U schrijft boeken.
Ik bekijk hoe internationale wetten mensenrechten beoordelen. Door er over te schrijven hoop ik een paar mensen van gedachten te veranderen.
In uw boek ‘Human Rights obligations of non-state actors in conflict situations’ waarschuwt u ons voor de toenemende macht van non-state-actors. Kunt u uitleggen wat non-state-actors zijn?
Onder non-state actors versta ik onder andere privélegers, rebellen, bedrijven en NGO’s. Internationaal recht focust zich op staten en internationale relaties. Een tekst zoals de conventie van Geneve is een verdrag dat alleen geldt voor staten die het hebben ondertekend.
Kunt u een voorbeeld geven van een non-state actor?
De NAVO kan bijvoorbeeld geen mensenrechtenverdrag tekenen. Neem de situatie waarbij slachtoffers in Kosovo klaagden over mensenrechtenschendingen door Noorwegen en Frankrijk. De slachtoffers beschuldigden hen van het gebruik van clusterbommen. Volgens de Franse en Noorse regeringen zouden de slachtoffers bij de NAVO moeten klagen, omdat het een NAVO-missie was. Op dat punt is de NAVO niet aansprakelijk binnen het mensenrechtenverdrag. De NAVO is geen staat. Het slachtoffer kan dus nergens heen.
Plaatst u dan rebellen en de NAVO in hetzelfde rijtje?
Ik plaats de NAVO en de Tamil Tijgers in hetzelfde rijtje. Dat zullen ze niet leuk vinden, maar het zijn allemaal non-state actors waarbij je niet het statenmechanisme kunt gebruiken. Dat is het probleem.
Hoe komt dat in de praktijk tot uiting?
Neem bijvoorbeeld het initiatief voor een verbod op landmijnen. Dat verdrag kan worden ondertekend door staten. Het probleem zijn echter de Tamil Tijgers, de PKK of de Al-Qaida. Rebellengroepen die landmijnen gebruiken. Die zijn goedkoop en effectief. Daarom los je het probleem van de landmijnen niet op met het feit dat de Zweden, Spanjaarden of de Zwitsers het verdrag hebben ondertekend. Mijn boek is onderdeel van een groter project om te zeggen: laten we opnieuw nadenken hoe we deze groepen kunnen aanpakken. Groepen die door de mazen van het huidige recht doorglippen.
Bent u bekend met het Amerikaanse privéleger Blackwater?
Zeker weten. Ik ontmoet vrij vaak de Amerikaanse ambtenaren die hiermee te maken hebben. Ze zijn niet zo blij met Blackwater. Ze hebben veel liever dat deze bedrijven gewoon berecht kunnen worden.
Wat is juridisch gezien het verschil tussen een leger als Blackwater en een normaal leger?
In eerste instantie behoort Blackwater tot de gewapende troepen van een staat en daarom ontbreken de disciplinaire regels van een normaal leger. Daardoor ontbreken de disciplinaire regels van een normaal leger. Er zijn situaties geweest waarbij Blackwater het vuur heeft geopend op burgers. Als het een normaal leger was geweest zou degene die geschoten heeft veroordeeld worden. Het enige dat de overheid nu kan doen is het contract met Blackwater niet meer verlengen. Dat geeft weinig voldoening voor de familieleden van de overledenen. Als het een normaal leger was geweest had de familie de staat kunnen aanklagen. Maar de staat is niet verantwoordelijk voor de daden van een privéleger.
Worden privélegers dan door de Amerikaanse overheid gebruikt om het internationale recht te omzeilen?
Ze zijn echt niet geïnteresseerd in het omzeilen van de internationale wetten, maar veel meer hoe ze de bedrijven onder de duim kunnen houden. Het gedrag van Blackwater bezorgt de Amerikanen juist hoofdpijn. Zo werden Blackwater-soldaten gevangen genomen in Faluja. Het Amerikaanse leger moest ze redden en verloor dertig tot veertig man. En nu bezorgt Blackwater ze ook nog eens slechte publiciteit.
Onder welke wet opereren privélegers dan?
Sinds 2003 worden ze berecht onder de Irakese wet. Er wordt nu in de Verenigde Staten gedebatteerd of Blackwater ook volgens de internationale wetten veroordeeld moet worden, want Blackwater heeft mensenrechten geschonden. Het voordeel van een bedrijf aanklagen in plaats van een individu, is dat een bedrijf veel geld bezit. Twee of drie miljoen dollar kun je niet weghalen bij de idioot die heeft geschoten, maar wel bij het bedrijf.
Moet er meer toezicht komen op de non-state actors?
Het Amerikaanse rechtssysteem kan bijvoorbeeld vinden dat Blackwater de rechten heeft geschonden en twintig miljoen dollar schadevergoeding eisen en aan de slachtoffers geven. Advocaten en staten moeten niet zeggen: ‘Als we met ze gaan praten lijken ze een staat en dat wordt verwarrend. Dus we kunnen ze niet berechten.’ Weg met die onzin. De VN moet die knop omzetten.
In uw boek richt u uw pijlen ook op NGO’s zoals het Rode Kruis en Amnesty. Vreemd, die organisaties helpen de mensen toch?
In een opvangkamp in Darfur , gerund door NGO’s, was er sprake van verkrachtingen in het kamp. Als je die NGO’s er op aanspreekt, zeggen ze dat het probleem bij het land ligt. Maar zij moeten juist zorgen dat het niet gebeurd en niet met hun vinger naar het land wijzen. NGO’s zijn er om goed te doen, maar dat betekent niet dat ze ook alleen maar goed doen. Ook zij moeten nadenken over hun acties en zich goed gedragen.
Moet het Rode Kruis zorg dragen voor mensenrechtenschenders die in hun kampen verblijven?
Je hebt honderdduizend mensen die slachtoffer zijn van een conflict, en onder hen zitten een paar mensen die zware misdrijven hebben gepleegd. Als je dus zo’n groep te eten geeft, geef je automatisch oorlogsmisdadigers eten. Een oplossing is om een privéleger te gebruiken. Je geeft ze toegang tot een kamp. De ideale situatie is dat zij de slechte mensen er vervolgens uit pakken, arresteren en ze te laten berechten.
Tot slot. Bent u een idealist?
Ik word niet wakker met allerlei ideologische ideeën. Ik kom gewoon op voor mensen die lijden in een conflict. Ik kan mensen van gedachten doen veranderen, en dat probeer ik dan ook.